گلبانگ گز(دانش نامه شهرگزبرخوار)

شهر تاریخی گزدر دشت نسبتاً مسطحی قرار گرفته،که فاقد عوارض طبیعی است ،این شهر به فاصله 18 کیلو متری شمال اصفهان و کنار اتوبان اصفهان ، تهران واقع شده است.از نظر تقسیمات کشوری از توابع شهرستان«شاهین شهرو میمه» از استان اصفهان محسوب می‌گردد. جمعیت آن طبق سرشماری سال 1385، برابر با 26 هزار نفر می باشد. قدمت و کهن سالی گز به قبل از ظهور اسلام می‌رسد. حمدالله مستوفی ،در کتاب نزهة‌القلوب می نویسد:«بهمن بن اسفندیار در این ده آتشکده ای ساخته است.»این آتشکده گویا بعد از نفوذ اسلام به مسجد تبدیل شده است. مسجد مزبور دارای چهار ایوان است که نمای آجری و محراب آن از عهد سلجوقی است .محراب سلجوقی آن در ضلع جنوبی قرار گرفته است .از آثار دیگر تاریخی این شهر می‌توان از کاروانسرای معروف شاه عباسی یاد کرد که در مجاورت این شهر قرار دارد ،که به همت سازمان حفظ آثارومیراث فرهنگی ،دردهه 1390شمسی تعمیرشد .در بعضی از قسمت های شهر، نیز آثار برج و باروی شهر، به چشم می‌خورد که ،قسمت های اعظم آن از بین رفته است. اهالی شهر گز به زبان گزی تکلم می‌کنند. این زبان وجه تشابهی با گویش های اردستانی و نایینی دارد و یکی از اصیل ترین زبان های ایرانی به شمار می رود ،که قبل از ظهور اسلام زبان رایج ایران مرکزی به شمار می رفته و شعبه ای از فارسی باستان و پهلوی است. در رشته های مختلف علوم ،دانشمندان و شعرایی از این شهر برخاستند .در علم فقه و اصول می‌توان به آیت الله آقا شیخ عبدالکریم گزی (1300-1221 شمسی)اشاره نمود،که دارای تألیفاتی از جمله کتاب های مشهور: «تذکرة القبور» و«عقود و ایقاعات»بوده است. ازشعرای معروف وقدیم این شهرمی توان به :جنتی گزی (عهدصفوی)،ملاحسین رفیقی گزی (عهدافشاریه)وملامحمدباقر متقی (ابوالفقرا) ،درویش عباس گزی (عهدقاجار) اشاره کرد.مرحوم درویش عباس گزی ، صاحب دیوانی به نام«ارشادالولد» می باشد که به زبان گزی سروده ،که توسط استاد: دکتراحمدفاضل به چاپ رسید.هم چنین مرحوم ادیب برومند ،شاعرملی وحماسه سرای(1395-1303)واستادامیرهوشنگ جزی زاده درهنر نقاشی ومینیاتور اشاره نمود. درسال های اخیر، نویسندگانی ،درباره این شهر کتابهایی نوشته وبه بازارکتاب و دوستداران ادب واندیشه ارائه کرده اند که عبارتنداز:
1- آقای حسن بیدرام ،باعنوان : جفرافیای شهرگزبرخوار،سال : 1348شمسی
2- آقای ویلهلم آیلرس ،مستشرق آلمانی، باعنوان : زبان گزی،دردوجلد،سال :1979میلادی (قسمت دوم از جلداول زبان گزی ،درسال 1401 ،باعنوان :داستان های عامیانه از کهن دیارگز، توسط : حسن حق شناس جزی ترجمه وبه دوزبان گزی،فارسی در 1000نسخه ،چاپ ودردسترس علاقه مندان به کتاب واهل مطالعه قرارگرفت )
3- آقای دکترسیدسعیدالدین سجادی ،باعنوان :فرهنگ ،تاریخ گزبرخوار، سال: 1388
4- آقای محمدعلی یزدانی گزی ،باعنوان : گزوبرخواردرگذرگاه تاریخ، سال : 1389 ،کتاب دستورزبان گزی ،سال : 1390 ،تطبیق زبان گزی بازبانهای ایرانی کهن وهند واروپایی، سال :1393 ،کنایات ،اصطلاحات وضرب المثل ها درزبان گزی ،سال :1387
5- آقای حسینعلی محمدی، باعنوان : شکوفه های سرخ ،یادنامه شهدای گزبرخوار ،سال: 1390
6- آقای دکتر محمدمهدی اسماعیلی ،باعنوان : بررسی گویش گزبرخوار،سال :1395
7- آقایان :احمدرضاقدیری،علی قدیری،حسن حق شناس، باعنوان : آوای عشق ،سال: 1396
8- آقای حسن حق شناس جزی، باعنوان : سیمای اهل بیت علیهم السّلام درشعر شاعران شهرگزبرخوار
،سال : 1397
9- آقای دکتر محمدصفایی، باعنوان : تاریخ اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی گز، سال: 1398
10- خانم مهناز کاوسی، باعنوان : جاذبه های گردشگری شهرتاریخی گزبرخوار،سال :1399
11- آقای حسن حق شناس جزی، باعنوان : سخن سرایان کهن دیارگز ،سال : 1399
12- آقای دکتراحمدفاضل، باعنوان : گویش زبان گزی ،سال : 1400

13- آقای حسن حق شناس جزی باعنوان : آوای عشق 2،سال 1404

14- آقای حسن حق شناس جزی باعنوان : آوای عشق 3 (نگین های فراموش شده )،سال :1405

وچا دورام گُ اینی ینده .وانه گُ : یه گونجیشکی گومبای ژه عاریسی بکرو. بشو رو صحرا گلاشا. یه کولوزژ بدوززا. بارتاژ برکی یه کولوزه انجو بژوات :
( بچه ها که دورمن جمع می شوند،می گویم: یک گنجشکی بود ،می خواست عروسی کند. رفت صحرای جلاشاباد.یک پنبه دانه دزدید.آوردبردرخانه کسی که پنبه راازدانه جدا می کند .گفت ):
إنج و إنج و إنج
اینا ورنج
اونا ورنج
صوبا گ ُعاریسی کران (فرداکه عروسی می کنم)
واژادکران (صدایت می زنم)
کولوزه انج کولوزژ ورنجاواش تا دس گونجیشک .گونجیشک کولوزه وشا ویگیت بشو برکی یه چارریس.به چارریس بژوات :
( کسی که پنبه راازدانه جدامی کند،این کارراانجام داد وآورددست گنجشک داد. گنجشک پنبه را برداشت وبرددرخانه چرخ ریس وگفت ):
ریس وریس وریس
اینا وریس
اونا وریس
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
چارریس وشاژ بریس .ریسموناژ اتا دس گونجیشک. گونجیشک وژگیت .بشو ور کی یه کاراتن وبژوات :
(چرخ ریس پنبه را نخ کرد وریسمان را داددست گنجشک. گنجشک آن رابرداشت ورفت برخانه کاراتن کار وگفت ):
تن وتن وتن
اینا بتن
اونا بتن
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
کاراتن ریسموناژ بتند واشتا به گونجیشک. گونجیشک ریسموناژ وگیت .بشو بر کی یه جمخودرز وبژوات :
(کاراتن کارریسمان را تاب داد وداددست گنجشک. گنجشک ریسمان رابرداشت ورفت درخانه لحاف دوزوگفت ):
درز ودرز ودرز
اینا ودرز
اونا ودرز
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
جمخو درز جمخواژ ودشت. اشتا گونجیشک. گونجیشک بژوات : زوقون فکر کی یه را بگوکه.گُ کی یه بسازان. بشو ور اسمال وبژوات :
(لحاف دوز ،لحاف رادوخت ودادگنجشک. گنجشک گفت : حالاباید فکر خانه راکرد که چه کسی خانه بسازد.رفت پیش خشت مال وگفت ):
مال ومال ومال
اس سا بمال
نیمه بمال
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
اسمال اس ساژ بمالاو آماده ژ که. گونجیشک بشو ور کی یه بنا. بژوات : اوس سا بنا
(خشت مال خشت هارا درست کرد .گنجشک رفت درخانه بنا .گفت : استادبنا ):
ساز وساز وساز
اینا بساز
اونا بساز
صوبا گُ عاریسی کران
واژات کران
اوس سا بنا کی یه ژ برگونجیشک بسات. گونجیشک بژوات : زوقون یه کارنداژیژ برفرشاژ بگوکه. بشوبرکی یه قالی باف . وبژوات: اوس سا قالی باف ،یه قالی اندازه درون مو بافی یه؟
استادبناخانه را برای گنجشک ساخت. گنجشک گفت : حالا بایدفکر استادکارفرش بکنم. رفت درخانه استادفرش وگفت : استادقالی باف! یگ قالی اندازه خانه من می بافی ؟ ) :
باف وباف وباف
اینا بباف
اونا بباف
فرداگ ُعاریسی کران
واژات کران
قالی باف یه قالی ایژیر گل وبوته داراژببافت. اشتا گونجیشک. گونجیشک بژوات : زوقون بگوشودونبال نون و قاتق. بومه بشو ورکی یه نومبا. بژوات : یه دوسه من نون اویی دیمو ویه دوسه من نون کیری برشته برمو دبند.
(استادقالی باف یک قالی خوب گل وبوته دار بافت . دادگنجشک. گنجشک گفت : حالاباید رفت دنبال نان وخورش. درفت درخانه نانوا.گفت : دوسه من نان آبی ودوسه من نان برشته تنوری برای من بپز ):
بند وبند وبند
اینادبند
اونا دبند
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
نومبا نون او دیموآرتی می وکیری برشته بر گونجیشک بپخت. روکیمی ژ نا ودیم سراژاژ نا بارتاژ رو کی یه گونجیشک. گونجیشک بژوات : زوقون بگوشو دونبال گوشت. بشوبرکی یه گوسفندکش وبژوات :
(نانوا نان های آبی وبرشته برای گنجشک پخت وداخل غربال گذاشت وروی سرش گذاشت وآورد داخل خانه گنجشک. گنجشک گفت: حالاباید رفت دنبال گوشت. رفت درخانه گوسفندکش وگفت ) :
کُش وکش وکش
اونا بکش
اینا بکش
صوبا گُ عاریسی بکران
واژات کران
گوسفندکش دوسه تا شیشک وچاقولی و چپه ژاژ بکشت وپوس ساژ که وبارتاژ کی یه گونجیشک. گونجیشک بژوات : زوقون کارنداجی آشپزا بگوکه. بشو یه آشپزاژ بارت رو کی یه وبژوات : این خورشیارا بپش.
(گوسفندکش دوسه تاشیشک چاق وچپه ای کشت و پوست کرد وآوردخانه گنجشک. گنجشگ گفت : حالاباید فکرآشپزکرد.رفت یک آشپز آوردداخل خانه وگفت : این خورشتهارابپز ):
پِش وپش وپش
اینا بپش
اونا بپش
صوبا گُ عاریسی بکران
واژات کران
آشپز خورش رنگ ووارنگاژ بپخت. آمادژ که. گونجیشک بشو ورکی یه مطرب وبژوات: امشوموعاریسی داران. و بوره تو رو مجلس موساژندگی بگه. مطرب بومه بناژ که نوازندگی بکرو. گونجیشک بژوات :
( آشپز خوش های رنگارنگ پخت.آماده کرد .گنجشک رفت بردرخانه مطرب وگفت : امشب من عروسی دارم.بیا ودرمجلس من نوازندگی کن. مطرب آمد شروع کردبه نوازندگی)
ژِن وژن وژن
اینا بژن
اونا بژن
فردا گُ عاریسی کران
واژات کران
.وختی همه این چیا آراسه ببو. گونجیشک بناژ که نومه به خواس سه خوژ ونوسو.یکی یکی برهمه این دوس وآشناژ نومه ونوشت. بژفرسنا .بناژون که یکی یکی سرشو گُ ببو.بی یند گرد ببند. گونجیشک خو یه سر وپر شوقی بناژ که خوش باصفا بکرو و یکی یکی را به ووو: خوش اومه ایی. قی یه مات روچشام. مود سرافراز کرته. همه گرد ام اینشیند. بناژون که عیش ونوش بکرند. وپاسی از شو گُ بشو چرا ومشعلاژون روشنا که. آقا گونجیشکاژون جلو خوس وبناژون که جوونا دسمال وازی بکرند وبشند.سازنده ها جلو گونجیشک ساز ونواز بکرندتا برحموم. واده سر سازنده ها بناژ که سلوم وصلوات و چاووشی بکرو. بعداز سپاس خودا گونجیشک اژون بفرسنا رو او. گونجیشک بشو روخزینه. خوژاژ پر وپاکیزه که وکیومه. دیباره خواس سه هآ بناژون که چاووشی بکرند وسازنداجی ساز بژنندتا گونجیشکاژون بارت بر کی یه ژ. وآتیش وازی یاژون دگیرنا. وبئداز آتیش وازی همه خواس سا خوگونجیشک دس سو ودیم بوسی ژون بکه. وگونجیشکاژون رو حنجله فرسنا. گونجیشک بشو رو حنجله. و خو عاریس دس سو ودیم بوسی ژون بکه. و رو بس سر عیش ای یوف تی اند. صاح زی گونجیشک خو یه حال خوشی ورس سا. وبشو رو اووکی یومه. بومه اینیشت. سازندابناژون که برجنجله ای بژنند وبخونند:
شب زفاف کم از صبح پادشاهی نیست
به شرط آن که پسر را پدر کند داماد
(وقتی همه اینهاراآماده کرد. گنجشک بناکرد نامه به خواسته خودش بنویسد. یکی یکی برهمه دوست وآشنانوشت.برای آنهافرستاد. بناکردند یکی یکی سرشب که شد،جمع شوند. گنجشک بناکرد با یک یک آنهاباسرپر شوقی باآنهاخوش وصفاکند ویک یک رابگوید : خوش آمدی!قدمت روی چشمم. مراسرافراز کردید. همه دور هم نشستند.بناکردند، عیش ونوش کنند. پاسی ازشب که گذشت ، چراغ ومشعل راروشن کردند. آقاگنجشک را جلوانداختند وجوانان بناکردند،دستمال بازی کنند وبروند. نوازندگان گنجشک را پیش انداختند وتادرب حمام نوازندگی کردند. آنجا بزرگ نوازندگان ،بناکردباسلام وصلوات وچاووشی بکند. بعدازسپاس خداوند ،گنجشک را حمام فرستادند .گنجشک رفت داخل خزینه حمام. خودش را تمیز وپاکیزه کرد وبیرون آمد. دوباره جمعیت مهمان بناکردند چاووشی بکنند ونوازندگان هم نوازندگی کنند تاگنجشک را درخانه آوردند. وآتش بازی هارا روشن کردند. وبعداز آتش بازی ،همه مهمانان با گنجشک ،روبوسی کرده وگنجشک را به حنجله فرستادند. گنجشک رفت حنجله وباعروس ،باهم دست وروبوسی کردند وروی بستر عیش خفتند. صبح زود ،گنجشک بایک حال خوشی برخاست.رفت داخل آب وبیرون آمد .نشست. نوازندگان بناکردند بردرحنجله خانه بزنندو بخوانند) :
شب زفاف کم از صبح پادشاهی نیست
به شرط آن که پسر را پدر کند داماد

منبع: کتاب زبان گزی ،نوشته: ویلهلم آیلرس

ترجمه: حسن حق شناس جزی

زی مین ناموُن(ziminAmun) : برزمین گذاشتن
زی مینا (ziminA): زمینها
زی یاتی اِنگاشت (ziyAti engAsht): زیاده سخن گفتن
زی یُون (ziyun) : ، ضرر
ژِ، ژِه (zhe): مایع غلیظ و سفت شده
ژاراموُن(zhArAmun) : جویدن
ژارت (zhArt): جویدن باصدا
ژارتا (zhArtA) : حالت جویدن
ژارتاموُن (zhArtAmun): بدندان خائیدن چیزی ، بدندان خردکردن غذادردهان
ژارتِه (zhArte): جویده شده
ژَدُول (zhadul):جدول جوی گود بین مزرعه و قنات
ژرُ دُِِیم (zherodim) : زیرو رو
ژِرُ دُِیم اِنگاشت (zherodimengAsht): دو پهلو صحبت کردن
ژِرُ دُِیم کَش (zherodimkash) : فریب کار ، ریا کار
ژِر (zher): زیر ، تحت
ژِر بار شومون(zherbArshomun): زیر بار رفتن
ژِرُ بالا (zherobAlA): زیر و بالا
ژِر پاکِشی(zherpAkashi) : تحقیق و تفحص

منبع: کتاب دستورزبان گزی

نوشته : آقای محمدعلی یزدانی گزی

دئنه دوازه

Danedavazeh

(دهانه دروازه )

به کنایه: خیلی گشاد وبزرگ

منبع: کتاب اصطلاحات،کنایات وضرب المثل هادرزبان گزی

نوشته: آقای محمدعلی یزدانی گزی

واینده در زمون پیش یک ترکمون ،چون نفر زواراصفئونی ژ اسیر کرته بی یه.و پی یئه جلواسم برتژ بی یه. ازیکی پرسووه: مرغ کوواژ همه یای ژ لذیذترو خوش خوراک ترو. جواب تووه: مرغ پوس ساژ از همه یای ژ ویترو. ترکمن ووه : دسگیرام ببو گُ تو بزرگ زئه او وسوواراژ کرووه. ازیکی بین پرسووه گُ : گا کواژ از همه یایی ژ ویترو؟ این بیچاره دیم جرات اون جلویی گُ جواباژ اتا. مرغ پوس ساژ ویترو .این جی وووه: گا پوس ساژ ویتررو. ترکمن وووه: دسگیرام ببو گُ تو خیلی خره وایچ چی نزونه وتو همه ژ پیئد ره به گوشو. ازیکی بین پرسووه گُ : تو بئا بونان گا کوا بدناژ خوش خوراک ترو؟ جواب تووه : دل گا از همه یایی ژ نازک تر ولذیذترو. این یکی را جی سوواراژ کرووه وشووه. وی وشت.
فارسی
می گویند: درزمان های پیش،یک ترکمن، چندزائراصفهانی رااسیرکرده بودودنبال اسب آنهارا می برد.ازیکی اسیران می پرسد : مرغ چه جایش ازهمه جای بدنش ،خوش خوراک ترهست؟ جواب داد : پوست مرغ ازهمه جای آن بهتراست. ترکمن گفت : دستگیرم شد که توبزرگ زاده هستی واوراسواربراسب می کند. ازیکی دیگراز اسیران می پرسد: گاو چه جایی اش، ازهمه جای بدنش بهتراست؟ این بیچاره روی جرات نفرجلویی که جواب داده بود،مرغ پوستش ازهمه جای بدنش بهتراست،این هم جواب می دهد : گاو،پوستش بهتراست.ترکمن می گوید : دستگیرم شد که توخیلی خری وهیچ چیز نمی دانی وتوبایدهمه اش پیاده بروی. ازیکی دیگرمی پرسد: توبگوببینم،گاوکجای بدنش خوش خوراک هست؟ جواب می دهد: دل گاوازهمه جای بدنش نازک تر ولذیذترهست. این یکی را هم سوارمی کند ومی رود. گذشت

منبع: کتاب زبان گزی،نوشته: آقای ویلهلم آیلرس

ترجمه: حسن حق شناس جزی

زوُغوُنی یا (zughuniyA): تازگی ها ، اخیراً
زُوک (zuk): زمزمه آهسته ، گریه آهسته ، پسوند « خورزوک » نام یکی از شهرهای اطراف می باشد که به صورت « خورزوق » درآمده است
زوُکاموُن (zukAmun): گریه آهسته وممتد ، دعا وندبه
زُوکایِه (zokAye): آهسته گریه می کرد
زول(zul): نام گیاهی بیابانی
زُوما (zumA): داماد
زُوما بُومُون (zumAbomun): موفق بودن در زفاف
زوُمائِی (zumAi): دامادی
زُومِشک (zumeshk): مستقیم ، عمود ، در بازی پل و چفتک استفاده می شود
زوُناشتاموُن (zunAshtAmun): دانستن ، باخبربودن
زُوناشتِگی (zunAshtegi): حالت دانستن
زُوناشتِه (zunAshte) : دانسته
زُونبامُون (zunbAmun) : دانستن ، آگاهی داشتن
زِه موُندی(zemundi) : زشت ، بدمنظر
زی مین (zi min): زمین
زی مین گیر(zimingir) : زمین گیر ، ازپاافتاده

منبع : کتاب دستورزبان گزی

نوشته : آقای محمدعلی یزدانی گزی

دوگیراژ اومه او
dogiralumeu

کنایه از :
فرصت به دست آوردن

منبع: کتاب اصطلاحات،کنایات وضز ب المثل هاذرزبان گزی

نوشته : آقای محمدعلی یزدانی گزی

واانده ناصرالدین شاه بابابله یه دوت کله پز خوش گل وخوش چش وخوش ابرو خوش قدوبالاژبخواس سه بو. یه روبابابله بژوات :
نگار کله پز من که دل سراچه ی اوست
و ابی دومی ژاهرچی فکر کرتی یه.نشاژ بوی یه بوو.دوت کله پز بژوات : قربون، اجازه اتید گُ به رخصت خودون تا دومی ژا خوم عرض کران. و فوری بؤوات : قربون
تمام لذت دنیا میان پاچه ی اوست
بابابله خوشاژ اومه وفوری زیمیناژ نا ولواژاژ ماچ که و دوعباسی ژا پشت چارعباسی ژ خوس .یانه تنگاژاژ وکشا.و خلعتاژ اتا. وی وشت.
***
یه رو ناصرالین شا سرسفره نیشته بو. خودوتا سوگلی یاژ گُ یکی نوماژ جهان بو و یکی بین نوماژ حیات بو. شا بژوات : یکی یه بیت شئر بواید. جهان بژوات :
جهان را جهاندار آید بکار
حیات بژوات :
حیات ار نباشد جهان را چکار
این بیت جناس شئری ایژیری دارو.
***
یه رو ناصرالین شاه یکی از سوگولیاژاژ واژ که گومبای ژه دوعباسی را پش چارعباسی خوسو. سوگلی این شئراژ بوات :
امشب از گل چیدنم دستی بدار
می چکداز برگ گل آب انار
ناصرالدین شا وسکی آدم بیعار وعیاشی بو .بژوات :
ای صنم در پیش من عذری میار
شیر جنگی خون خورد وقت شکار
وی وشت.

منبع: کتاب زبان گزی ،نوشته: ویلهلم آیلرس مستشرق آلمانی

ترجمه: حسن حق شناس جزی

زُل ژِنتامون(zolzhentAmun): زل زدن
زُل نیش تامُون (zolnishtAmun) : خیره شدن
زُلامُون (zolAmun) : روشنی خیره کنده آتش
زِلامون(zelAmun): گریه آهسته و پنهانی کردن
زِلنامُون Amun)(zeln: اذیت کردن
زُلی(zoli) : حالت درخشش چشم گربه درشب
زِمَس سوُن (zems sun): زمستان
زِمَس سوُنِه (zemas sune): زمستانه ، منسوب به زمستان
زَمونِه (zamune): زمانه
زِناموُن (zenAmun): زاییدن
زَنبَر(zanbar) : ابزاری در کشاورزی
زَنبَر کَش (zanbarkash) : کسی که با زَنبَر کار می کند
زَنبَرکِشی (zanbarkeshi) : کاری که با زَنبَر انجام می دهند
زِنت (zent) : زائیدن ، زایمان کردن
کوُِچ کِرِه (kuchkere): زایمان ، تولید نسل
زُوغُونی (zughuni) : همین حالا
زُوغُونی بُومُون (zughunibomun) : جدید بودن
زُوغُونی نَه بُومُون (zughuninabomun) : جدید نبودن

منبع: کتاب دستورزبان گزی

نویسنده: آقای محمدعلی یزدانی گزی

دوُ دِرُس کرت
Doderoskart

کنایه از :
توطئه چینی کردن

منبع : کتاب اصطلاحات،کنایات وضرب المثل ها درزبان گزی

نویسنده : آقای محمدعلی یزدانی گزی